تنگری: ترکی باستان: اویغوری: تهڭری یا تانری نام خدای اقوام اورال آلتایی میباشد و ریشه آن را میتوان در منطقه جغرافیایی استپ اوراسیا یافت. تنگریباوری مذهب غالب قدیم ترکها، مغولها، مجارها و هونها بود. تنگری خدای ملی گوکتُرکها بود و خانهای گوکتُرک قدرت خود را بر اساس دستورهای تنگری بنا نمودند.
شکل تُرکی تنگری (Tengri)در کتیبههای اورخون قرن هشتم به شکل ترکی باستان به صورت ثبت شده است. در ترکی امروزی، کلمه مشتق شده "Tanrı" (تانری) به عنوان کلمه عمومی خدا و به عنوان خدای ابراهیمی استفاده میشود.
شمن:
واژهٔ شَمَن از زبان تونغوزی سیبری گرفته شده و در اصل به معنی «دانا» است و سنتهای شمنی در میان مردمان اورال آلتایی و شکارچی وگردآورندگان سیبری در آسیای میانه پدید آمد. آئین شمنی ازمیان اسکیموها، سرخپوستان، اقوام ترکتبار و مغول ها به نواحی دیگر نیز کشیده شد.
آیین شمنی از یک سو به یگانهپرستی متمایل بود و از سوی دیگر، برای اداره جهان به نیروهای طبیعی در طبیعت باور داشت.
حضور شَمَن ها برای ارتباط بین ملکوت آسمانی و قلمرو انسانی بود. و کام ها زنان کهنسال برگزیده ای بودند که به اسرار و راز پنهان شفای گیاهان و مداوای بیماران آگاه بودند.
واژه شَمَن شکل کهن و ابتدایی چم و چمن است. چمنزار و چراگاه برای مردمان صحرانشین مادر طبیعت، و همه آفریدهها و نیروهای طبیعی سنگ، آب، درخت و کوهها (یئرسو) زنده با ساختار ساده فلسفه حیات هستند.
قلههای کوهها، و بلندی های کوهستان برای پرواز ارواح به اوچماق (بهشت) بسیار ارزشمند و مقدس بود؛ جایی که نیروهای طبیعت به یگانه خدای تنگری و آسمان نزدیکتر بود. و تاماق، مغاکی است که روح های شریر در آن سرازیر می شوند.
سیل، طوفان، ناآرامی ها و جنگ و درگیری بخش طبیعی از فلسفه حیات و زندگانی است. آنها ظاهر می شوند، ویران می کنند و سرانجام اوبه ها و یورت های فراوانی است که در آن ساخته می شوند و به زندگی ادامه می دهند.
سمن یا سَمَنو غذای مقدس شمن ها است که از برکت چمن و جوانه گندم به همراه اوراد خاص شمن ها درست می شود. آثار و اوراد قدیمی نشان میدهد خاستگاه این خوراکی به دوران شمن ها در میان اقوام اورال آلتایی برمیگردد.
شمن ها بعدها جای خود را به اوزان ها در نقش روحانی بزرگ (دده قورقود) داد. عاشیق هایی ساز بدست که از طریق قصهگویی و آوازخوانی و بازگویی حکمت ها و حماسه سرایی ها، حافظ رسوم و آئیین کهن شفاهی ایل و اوبای خود بودند.
تکمچی، سایاچی و کوسا گلین آخرین بازمانده خنیاگران عامیانه از ریشه های کهن شمن های کاهن و اوزان های عاشیق در فرهنگ فولکلوریک ترکان باستان هستند.