سرزمین آلتای:
قبایل ترکان پیش از اینکه در اتحاد و کنفدارسیون گوک ترک ها بنام ترک نامگذاری شوند، در ناحیه خویشاوندی و در قلمرو وسیعی از تنگه برینگ تا کوه های آلتایی و اورال پراکنده بودند.
گوک ترکها اولین قبیله ترکزبان نبودند که تشکیل حکومت می دادند اما اولین قومی بودند از قبیله آسئنا (به چینی آشینا) که با نام ترک تشکیل حکومت دادند.
آلتای یا سرزمین آلتون در سنگنبشتۀ مشهور اورخون به معنای کوههای زرین و جلگهها و دشتهای طلایی است. آلتاییان را در زبان ترکی باستان زایسان و آلتای کیژی (مردان آلتایی) مینامیدند. خاستگاه اصلی مردمان ترکتبار، آلتای و سیبری است و این مردمان از نژاد زرد هستند. گستره جغرافیایی ترکان باستان از کوه های اورال تا تنگنه برینگ و از کوه های تیانشان چین تا اقیانوس منجمد شمالی را دربر می گرفت.
از هزاره اول پیش از میلاد تا قرن 18 میلادی از تنگه بریگ و اورال آلتایی تا استپهای پونتیک خزر و دریای سیاه ناحیه همگرایی و خویشاوندی اقوام و قبایل ترک تباری از روران ها، آشینا، هونها، آوارها، بلغارها، آلانها، گوکترکها، سابیرها، خزرها، اویغورها، منچوها، پچنگها، تونگوزها، جورچین ها، قورلوق ها، قپچاقها، ازبک ها، باشقیرها، قرقیزها، کومانها، خیتان ها، غزها، باسمیل ها، قزاق ها، کالمیک ها، تاتارها، نوگای ها، و سایر ایالت ها و قبایل ترک بوده است. در این ناحیه همگرایی بسیار پهناور، قبایل چادر نشین صحرا گرد اولیه سیمری ها، داسی ها، سکاها، سارمات ها، ماساژت ها، و گوت ها نیز در مسیر حرکت مستمر خود معمولا با گروه ها و قبایل بزرگ ترک تلاقی، ادغام و یا احیانا از میان برمی خاست.
اقوام ترک به تدریج از شرق آسیا، تا اروپای شرقی پراکنده شدند. در جریان این مهاجرتها بخشهای بزرگی از مردمان هندواروپایی و ایرانی نواحی جدید نیز به مرور ترکزبان شدند. پژوهش ژنتیکی مربوط به اقوام ترک تبار باستانی، بیانگر تبار مشترک میان ترکان هون، بومیان سرخپوست، مایاها و اسکیموهای آمریکا و گوکترکها میباشد.
اقوامی که امروزه ترک نامیده میشوند در بخشهای مختلفی از کشورهای آسیایی و اروپایی زندگی میکنند. از سمت شرق در بخشهایی از چین و قسمت آسیایی روسیه و ایران تا قسمتهایی از کوزوو و آلبانی و بخشهایی از عراق و سوریه و شمال قبرس در یک گسترهٔ جغرافیایی پراکنده شدند.
واژه ترک:
اصطلاح «ترک» از میانهٔ سدهٔ ششم میلادی برپایهٔ اتحادیهٔ گوگ ترکها در مناطق شمال چین و بیابانهای غربی آن ایجاد و از این پس اقوام مستقل این اتحادیهها که هر کدام برای خود نام ویژهٔ خود را داشت، ترک نامیده شدند.
گوگترکها در سنگنوشتهٔ هوایس تُلگُی (Inscription of Hüis Tolgoi) در سدهٔ ششم پس از میلاد، تۆرۆک (türük) یا تؤرؤک (török) هم نامیده شدهاند. ایشبارا خاقان خود را در نامهای به امپراتور یانگژیان از دودمان سوئی، خان کبیر تُرک معرفی میکند.
در سنگنوشته اورخون و سنگنوشته بوگوت الفاظ تۆرکۆت (türküt)، تۆرک (türk) و تۆرۆک (türük) به نگارش آمده است. آثار یادبود و کتیبههای حوضهٔ اورخون به دو برادر بیلگه خاقان (۳۴–۷۱۶ م) و برادرش کول تیگین (۷۳۱–۶۸۵ م) از گوک ترک ها تعلق دارد.
در کتاب چینی ژو (Zhōu Shū) به سدهٔ هفتم میلادی، واژهٔ «تُرک» در واژهٔ کلاه «بُرکْ » ریشهیابی شده و این لفظ از شکل کوه محل سکونت ترکان در رشتهکوههای آلتای گرفته شده است. آندراس روناتاس، پژوهشگر مجارستانی، توجه را به واژهٔ ختنی-سکاییِ«tturakä 'lid'» جلب کرده که معنای کلاه میدهد.
اما در حقیقت واژهٔ تُرکیگِ «تُرک» معنای «قدرتمند» و «مقاوم» میدهد و ریخت جمعش هم تۆرکۆت(Türküt) است. نام ترک در قرن ششم میلادی در نوشتههای چینی دیده میشود. در همان قرن، ترکان، دولتی نیرومند تأسیس کردند که از مغولستان و سرحد شمالی چین تا دریای سیاه امتداد داشته است. مؤسس حکومت مزبور، که چینیان او را تئومان مینامند.
در کتیبههای ترکی بومن (تئومان)، در سال ۵۵۲ م. درگذشت و برادرش ایستمی خان (در تاریخ طبری: سنجبوخاقان) که در مغرب فتوحاتی کرده، ظاهراً تا سال ۵۷۶ م. زیسته است این دو برادر گویا از آغاز مستقل از یکدیگر حکومت میکردند. چینیان از دولت مزبور بنام امپراتوری ترکان شمال و مشرق یاد کردهاند.
قبایل ترک، نظیر خزران و پشنگها احتمالاً پس از امپراتوری گوک ترک ها در قرن ششم، سالها به طور ایلیاتی میزیستهاند. آنها اشراف و گلهدارانی بودند که در جستجوی ثروت و مراتع جدید تا دریای سیاه و بلغارستان پیش رفتند.
زبان:
زبانهای ترکی، تونگوزی و مغولی دارای منشأ و سلفی واحد هستند که به صورتی مشروط میتوان آن را یگانه سلف زبان آلتایی نامید. بر پایۀ اصول تکوینِ نژادها، زبانهای اورال ـ آلتایی با زبانهای مجاری ـ ترکی، و میان زبانهای کرهای و ژاپنی با زبان آلتایی گونهای خویشاوندی است.
زبانهای ترکی به هفت زبان اصلی چوواش، خلجی، یاکوت، سیبریایی، قپچاق، اویغوری، و اوغوز تقسیم می شود. و دیگر زبانهای ترکی گویشها و لهجههای گوناگون این زبانها هستند. زبانهای ترکیِ رایج در ایران: آذری ، افشاری، خراسانی، ترکمنی و خلجی به همراه ترکی آناتولیایی (عثمانی) پنج عضو اصلی شاخۀ ترکی اوغوز را تشکیل میدهند.
خط و سنگ نوشته اورخون:
سنگ نوشته اورخون: سنگ نبشته ای در اورخون و به دو زبان چینی و ترکی باستان است. این کتیبهها با آنچه امروزه الفبای اورخون نامیده میشود در دو بنای تاریخی واقع در دشت اورخون در مغولستان امروزی میان سالهای ۷۳۲ تا ۷۳۵ میلادی به احترام دو شاهزاده گوکترک یعنی کول تیگین و برادرش بیلگه خاقان یک سیاستمدار و یک فرمانده نظامی نگاشته شدهاند. سه یادبود کوچکتر نیز در اطراف این سنگ نبشتهها نیز کشف شدهاست. از میان سنگ نوشتههای دشت اورخون مهمترین ان کتیبه کول تگین است.
رؤسای قبایل ترکان اوغوز، مردم قبایل، خوب بشنوید. اگر خداوند نابود نکند یا زمین نبلعد، چه کسی میتواند قبایل ترک و قانون شان را نابود کند؟ (متنی از سنگنبشتههای اورخون)
